Czym jest autorytet? Definicje, rodzaje, cytaty

AutorytetGenetycznie słowo "autorytet" wywodzi się z języka łacińskiego, gdzie łacińskie auctoritas oznacza dosłownie powagę lub znaczenie. Dalsze jednak pojmowanie zjawiska autorytetu zależy w dużej mierze od tego, na jakiej płaszczyźnie badań naukowych jest rozpatrywane.

Definicje autorytetu - cytaty

I tak na przykład może ono oznaczać "społeczne uznanie, prestiż osób, grup lub instytucji społecznych oparte na cenionych w danym społeczeństwie wartościach" albo "osobę lub instytucję cieszącą się uznaniem, mające kredyt zaufania co do profesjonalizmu, prawdomówności i bezstronności, w ocenie jakiegoś zjawiska lub wydarzenia". Powszechne źródła wiedzy podkreślają bardzo często niejednoznaczny charakter pojęcia autorytetu. W ten właśnie sposób przedstawiany jest ten termin w popularnej internetowej encyklopedii wikipedia.pl.

Podobnie przedstawia zagadnienie internetowa Encyklopedia PWN, gdzie autorytet definiowany jest jako "kategoria lub zjawisko psychospołeczne opisywane w naukach o człowieku w celu oznaczenia doniosłego wpływu wywieranego przez osobę lub instytucję na rozwój umysłowości lub stosunki między ludźmi przyjmującymi ulegle jej twierdzenia lub normy, odczuwając przy tym respekt i uznając jej powagę, zwierzchność lub kompetencję; zwykle wyróżnia się autorytet prawa, kompetencji, osobowy, sumienia i religijny".

W literaturze przedmiotu zjawisko opisuje się bardzo podobnie, chociaż mogą pojawić się pewne rozbieżności. W. Okoń opisuje autorytet jako "(...) wpływ osoby lub organizacji cieszącej się ogólnym uznaniem na określoną sferę życia społecznego" . Inaczej mówiąc "(...) wiąże się z władzą opartą na dobrowolnym posłuszeństwie, na poddawaniu się władzy jednostki czy instytucji, mimo iż nie używa ona przemocy ani perswazji. Gotowość do okazywania posłuszeństwa wynika tu z samej hierarchii, w jakiej znajdują się wobec siebie osoba (również instytucja) wydająca polecenia i oczekująca posłuszeństwa oraz osoba wykazująca posłuszeństwo”.

Wszystkie z przytoczonych powyżej definicji stosują bardzo podobne opisy i odwołują się do tej samej rzeczywistości. Wskazuje się zatem na przykład, że autorytet wiąże się z ludzką psychiką i jest zjawiskiem, który wpływa właśnie na psychiczne aspekty funkcjonowania człowieka, chociaż przejawia się bardzo często w pewnych zjawiskach społecznych.

Autorytet postrzegany niejako "z zewnątrz" wiąże się bardzo często z szeroko rozumianym zjawiskiem kierowania czy sterowania. Autorytet dotyczy oddziaływania jednej osoby lub instytucji na inną osobę (albo grupę osób) lub instytucję. Z powyższych względów mimo że zjawisko autorytetu bezpośrednio dotyczy psychiki człowieka, to jednak objawia się bardzo często w jakimś społecznym kontekście, dlatego też autorytet postrzegany jest także jako problem socjologiczny. Oddziaływanie osób czy instytucji posiadających autorytet nie dotyczy pojedynczych jednostek, ale całych grup, stąd też takie postrzeganie omawianego zjawiska jest jak najbardziej zasadne.
Należy mieć na uwadze, że o ile określenie samego pojmowania autorytetu nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czym autorytet - w sensie osobowym - rzeczywiście się charakteryzuje?. Nie można bowiem powiedzieć, że wszelkie dobrowolne posłuszeństwo wiąże się z działaniem na zasadzie autorytetu. Tak na przykład dzieci dobrowolnie podporządkowują się rodzicom nie tylko ze względu na ich autorytet, ale również ze względu na fakt, iż nie są w stanie sami się utrzymać, zatem żyć na własną rękę. Dobrowolne podporządkowanie się cudzej władzy może również być wynikiem konsensusu, który ma usprawnić działanie jakichś dwóch organizacji albo też jest wynikiem fuzji dwóch instytucji czy firm. Poza tym autorytet wiąże się z istnieniem pewnych sprzeczności. Autorytet uznawany jest bowiem przez pewne grono osób, zaś może być krytykowany przez inne grono. Dochodzi tu zatem do sprzeczności obiektywnej (zewnętrznej) i subiektywnej (wewnętrznej; dotyczącej samej osoby posiadającej autorytet). Nie ulega jednak żadnej wątpliwości, że mimo krytyki ze strony pewnej grupy osób dla innego grona wciąż dana osoba czy instytucja pozostaje autorytetem.

Instytucja lub osoba musi charakteryzować się określonymi cechami, aby rzeczywiście mogłaby być traktowana jako autorytet. Wiele zależy tu zatem od standardów społecznych, które z kolei mogą zmieniać się w zależności od przestrzeni i czasu. Tak na przykład w przeszłości inne cechy traktowane jako warte naśladowania. W starożytnej Sparcie bardzo ważnym czynnikiem tego charakteryzującym autorytet była siła czy - nieco ogólniej - sprawność fizyczna i sukcesy odnoszone na polu walki. Z koli w szeroko rozumianej kulturze chrześcijańskiej, dominującej w świecie średniowiecznym, charakterystycznymi cechami określającymi autorytet była ogólna pobożność, ubóstwo, poświęcenie dla innych itd. Charakterystyczne cechy mogą się zmieniać także ze względu na położenie geograficzne - inne osoby będzie się traktowało jako autorytet w Stanach Zjednoczonych, a inne w Afryce.

Rodzaje autorytetu

Ze względu na fakt, iż autorytet jest niezwykle rozbudowanym i różnorodnym zjawiskiem (które ponadto może być badane z wielu różnych punktów widzenia, jak zostało to opisane powyżej), trudne jest wskazanie jednoznacznej kategoryzacji w tej materii. W literaturze przedmiotu wyróżnia się zatem kilka kryteriów, na podstawie których podobnych typologii się dokonuje. Zgodnie z tym, jak definiuje się omawiane pojęcie, za element posiadający autorytet uznaje się osobę lub instytucję, która może oddziaływać na społeczeństwo.

Na tej podstawie można wyróżnić pierwszą kategoryzację autorytetu - ze względu na podmiot autorytetu. Wyróżnia się tutaj następujące kategorie:

  • autorytety osobowe,
  • grupowe,
  • instytucjonalne,
  • skrypturalne,
  • idealne.

Autorytety osobowe i grupowe dotyczą przede wszystkim podmiotów osobowych, lecz w pierwszym przypadku chodzi o pojedynczego człowieka, zaś w drugim o większą grupę ludzi, chociaż nie powiązanych organizacyjnie. Zorganizowana grupa ludzi staje się bowiem instytucją i autorytetem instytucjonalnym. Autorytetem skryptoralnym jest darzona szczególnym zaufaniem książka, gazeta oraz inne publikacje. Autorytety idealne z kolei to zasady i wzory, które mogą być odzwierciedlone w bardzo różnych realnych nośnikach. Na przykład prawo lub ideał osobowy jest autorytetem idealnym. Nie chodzi tu zatem o swego rodzaju fizyczne zjawisko, ale raczej o pewien teoretyczny model, chociaż może być w jakimś stopniu powiązany z realną rzeczywistością.

Poza tym istnieje niemniej ważny podział ze względu na dziedziny kultury, na które wpływa autorytet stanowią podstawę odróżnienia autorytetów:

  • religijnych,
  • moralnych,
  • naukowych,
  • politycznych
  • itp.

Jednocześnie należy zaznaczyć, że wszystkie wymienione sfery życia społecznego mogą się przeplatać, dlatego też autorytety mogą spełniać różne funkcje w tym zakresie. Autorytet religijny bardzo często może być jednocześnie autorytetem moralnym lub też autorytet naukowy może być autorytetem politycznym.

Na kryterium wpływu opiera się rozróżnienie autorytetów aktualnych i potencjalnych. Podział ten wiąże się ściśle z cechami, jakie ogólnie przypisuje się osoby obdarzone autorytetem oraz ze zjawiskiem, kiedy dana osoba rzeczywiście posiada wspomniane cechy, jednakże mimo wszystko w żaden sposób nie funkcjonuje w przestrzeni społecznej jako autorytet. Wówczas mamy do czynienia z autorytetem potencjalnym, gdzie dana osoba, instytucja czy grupa osób posiadają odpowiednie cechy, aczkolwiek wciąż nie posiada autorytetu. Z kolei kiedy mowa o drugiej zmiennej funkcjonującej w tej kategorii - autorytecie aktualnym - chodzi o osobę, grupę osób lub instytucję, która rzeczywiście posiada w społeczeństwie pewien autorytet, mimo że nie zawsze musi charakteryzować się odpowiednimi cechami.

Ważna jest także ocena moralna autorytetów i w tym względzie można dokonać kategoryzacji na:

  • dobre (pozytywne) autorytety
  • złe (negatywne).

Oczywiście ocena w tym wypadku nie jest jednoznaczna i dotyczy przede wszystkim tego, jak dana osoba, grupa osób, instytucja, czasopismo czy jakakolwiek inna kategoria autorytetu wpływa na społeczeństwo. Pozytywny wpływ, czyli motywowanie społeczeństwa do pozytywnych działań, może być oceniona również pozytywnie i odwrotnie.

Ludzie mogą być świadomi tego, że znajdują się pod wpływem autorytetu (wówczas mamy do czynienia z autorytetem uświadomionym), mogą też nie być tego świadomi (wtedy mamy do czynienia z autorytetem nieuświadomionym). Autorytety nieuświadomione nie są autorytetami wyboru, gdyż wpływają na ludzi bez ich zgody (gdy coś przestaje być uświadomione przez człowieka, przestaje być zależnym od jego woli). Jednocześnie podobna sytuacja może funkcjonować w drugą stronę - osoba będąca autorytetem może nawet nie zdawać sobie z tego sprawy i nie być świadomą, że oddziałuje na inne osoby na zasadzie autorytetu.

Warto podkreślić, że pojedynczy autorytet może być przypisany do kilku różnych kategorii, a ponadto nawet w ramach jednej typologii może mieć różnorodny charakter. Jak zostało to powiedziane w przypadku kategoryzacji ze względu na dziedziny kultury, pojedynczy podmiot może być zarówno autorytetem religijnym, jak również politycznym czy jakimkolwiek innym. Kilka różnych kategorii można przypisać danemu podmiotowi. Tym bardziej możliwe jest przypisanie wielu cech temuż podmiotowi, jeżeli weźmie się pod uwagę kategoryzacji ze względu na różne kategorie. Tak na przykład autorytet może mieć charakter osobowy, może dotyczyć religii i polityki, być rzeczywistym autorytetem aktualnym oraz jednocześnie ocenianym pozytywnie ze społecznego punktu widzenia. Opisanie pojedynczego przypadku na podstawie wymienionych kategorii jest zatem niezwykle złożonym procesem.

Należy także dodać, iż na przestrzeni wieków inaczej postrzegano omawianą problematykę, dlatego też powstawały tym bardziej różne kategoryzacje w tym zakresie. Ponadto nawet nie ze względów historycznych mogą pojawiać się nowe typologie, ponieważ nie istnieje taki podział, który całkowicie wyczerpywałby zagadnienie. I tak na przykład H. Fayol wyróżnia dwa typy autorytetów: formalny i osobisty. Formalny autorytet dotyczy zinstytucjonalizowane uprawnienia do podejmowania decyzji i wydawania poleceń w imieniu firmy, a zatem niejako osobowy autorytet wynika tutaj z autorytetu całej organizacji. Tymczasem osobisty oznacza zdolność do nakazywania posłuszeństwa płynącą z inteligencji, wiedzy, doświadczenia, wartości moralnej, z daru rozkazywania, położonych zasług, itd. Z kolei Max Weber utworzył typologię, gdzie wyróżnił autorytet charyzmatyczny (wyróżniają szczególne właściwości ponadnaturalne danej osoby; ludzie poddają się władzy z racji swej wiary we właściwości tej określonej osoby) oraz autorytet tradycjonalistyczny (relacja, odnosząca się do władzy, która polega na poszanowaniu, uwielbieniu tego co zawsze trwało).

Ocena: 5.0



Komentarze